Faze kliničkih ispitivanja

Sprovođenje kliničkih ispitivanja regulisano je jasno definisanim propisima. Postupci/aktivnosti u toku svakog kliničkog ispitivanja, kontrolisani su od strane odgovarajućih regulatornih organa, kao i GSK globalnog odbora za bezbednost (Global Safety Board – GSB). Klinička ispitivanja se sprovode u najmanje 3 faze. Povremeno je neophodno sprovesti i četvrtu fazu ispitivanja, ukoliko:

  • Smatramo da se lek može unaprediti
  • Moramo dostaviti dodatne informacije kao odgovor na zahtev regulatornih organa

Faza I

Studije faze I, kada se novi lek, odnosno vakcina, prvi put primejuju u humanoj populaciji, izvode se na maloj grupi zdravih dobrovoljaca. Međutim, u određenim slučajevima, kada se lek ispituje za primenu u terminalnoj fazi bolesti (kancer) – lek se u ovoj fazi može primenjivati dobrovoljcima koji imaju upravo tu bolest.

Osnovni ciljevi kliničkih studija faze I su:

  • Utvrditi da terapija novim lekom ne predstavlja značajan rizik za pacijente
  • Ispitivanje da lek može biti distribuiran do ciljnog mesta gde ispoljava dejstvo, kao i da će ostati na tom mestu u telu dovoljno dugo da bi obezbedio željenu kliničku korist 
  • Dobijanje preliminarnih dokaza da ispitivani lek obezbeđuje značajan doprinos u terapiji, odnosno da omogućava prevenciju određene bolesti, ili stanja.

Faza II

Ukoliko se faza I studije uspešno završi, traži se odobrenje za nastavak ispitivanja u većoj populaciji ispitanika.
Faza II studije dizajnirana je uglavnom (mada ne uvek) tako da budu uključeni ispitanici koji imaju bolest za koju se lek ispituje. Cilj sprovođenja ove faze studija je:

  • Ispitivanje efikasnosti u ciljnoj populaciji pacijenata
  • Procena efikasnosti u obezbeđivanju prevencije određene bolesti (ukoliko dobrovoljci već nemaju dijagnozu te bolesti)
  • Određivanje optimalnog režima doziranja

U ovoj fazi, terapijska efikasnost leka može da se uporedi u odnosu na kontrolnu grupu ispitanika koji primaju placebo. Placebo je tretman koji „izgleda“ isto kao i ispitivani lek, ali ne sadrži aktivnu/lekovitu supstancu.
Na ovaj način uspostavlja se referentna, odnosno kontrolna grupa, u odnosu na koju se procenjuje efikasnost ispitivanog leka. Važno je da ni istraživač ni pacijenti uključeni u ispitivanje ne znaju ko prima ispitivani lek, a ko placebo. Ovakav dizajn studije poznat je kao
“duplo-slepo, placebo kontrolisano ispitivanje“, i obezbedjuje odsustvo pristrasnosti (bias) prilikom publikovanja/tumačenja rezultata.

Faza III

Ukoliko su rezultati faze II ohrabrujući, traži se odobrenje za početak faze III ispitivanja. Ova faza je značajno veća i često uključuje stotine, a moguće je čak i hiljade ispitanika iz različitih zemalja.

Osnovni ciljevi faze III kliničkih studija su:

  • Dokazati efikasnost i bezbednost novog leka ili vakcine kod tipičnih bolesnika koji će verovatno koristiti lek
  • Potvrditi optimalan režim doziranja leka
  • Identifikovati neželjena dejstva, kao i stanja u kojima lek ne sme da se primenjuje pacijentima (ova stanja su poznata kao „kontraindikacije)
  • Jasno sagledati kliničku vrednost i efikasnost leka ili vakcine u odnosu na poznate/identifikovane rizike
  • Uporediti rezultate u odnosu na druge dostupne terapijske pristupe.

Da bi danas nov lek bio uspešan, obično je potrebno dokazati da pruža značajnu prednost, odnosno terapijsku vrednost u odnosu na bilo koju već dostupnu terapijsku opciju.

Faza III kliničkog ispitivanja leka može trajati nekoliko godina. Ukoliko su rezultati ove faze isipitivanja leka, ili vakcine pozitivni, moguće je podneti zahtev za registraciju leka, što omogućava dostupnost novog leka u velikom broju zemalja ili regiona.

U slučaju novih lekova, odgovarajući regulatorni organi donose odluku kako će se lek koristiti, kao i u kojim populacijama pacijenata će se lek primenjivati. Ova odluka se donosi na osnovu činjenica odnosno rezultata do kojih se došlo u pretkliničkim i kliničkim ispitivanjima lekova. Na ovaj način za nov lek se odobrava indikacija u kojoj se može primenjivati u kliničkoj praksi.

Nadgledanje lekova nakon započinjanja njihove primene u kliničkoj praksi (monitoring lekova u postmarketinškoj fazi)

 Glavni odbor za bezbednost (GSB) nadgleda fazu monitoringa lekova u postmarketinškoj fazi. GSB-om predsedava „vrhovni medicinski predstavnik“ (chief medical officer), pri čemu su članovi zdravstveni stručnjaci i naučnici. 

Jedan deo zaduženja ovog odbora, odnosi se na procenu bezbednosnih informacija koje se dostavljaju od strane lekara, drugih zdravstveni stručnjaka i pacijenata, a u vezi sa primenom leka.

Sve odluke ovog odbora (GSB) vođene su ciljem da se obezbedi da je korist od primene naših lekova i vakcina uvek veći od mogućih rizika (odnos koristi i rizika pri primeni leka ili vakcine mora biti pozitivan). Mi nastavljamo da nadgledamo kako pacijenti reaguju na naše lekove putem odgovarajućih izveštaja, odnosno prijava, kao i preko sistema redovnog prijavljivanja koji je organzovan od strane regulatornih organa.

Dobijene informacije se procenjuju kako bi u potpunosti bila definisana efikasnost naših lekova. Takođe, istražuju se moguća neželjena dejstva koja se mogu otkriti, odnosno ispoljiti samo ukoliko se nova terapija primenjuje velikom broju pacijenata.